De wiskundige die de vraag als eerst stelde

Jop van Vlaanderen

6 aug 2026

Contant geld vergeet wat je ermee doet. Digitaal geld onthoudt alles, tenzij je het anders bouwt. Dat inzicht komt niet uit de Bitcoin-wereld, maar uit Amsterdam, ruim veertig jaar geleden. Nu de digitale euro in de maak is, is het actueler dan ooit.

🕗 6 minuten

In juni 2026 keurde de economische commissie van het Europees Parlement het wettelijk kader voor de digitale euro goed. Parlement, Raad en Commissie onderhandelen nu over de definitieve wet. De ECB mikt volgens planning op een pilot in de tweede helft van 2027 en op een mogelijke eerste uitgifte in 2029. Voor het eerst krijgen wij als burgers dan rechtstreeks toegang tot digitaal geld van de centrale bank.

De vraag die daarbij hoort, klinkt technisch, maar is het niet: welke eigenschappen geven we dat geld mee?

Het briefje van twintig in je zak heeft eigenschappen waar je nooit over nadenkt. Je kunt ermee betalen zonder dat iemand meekijkt. Het houdt geen lijstje bij van waar het is geweest. De bakker hoeft niet te weten wie je bent en jouw bank hoeft niet te weten dat je bij de bakker was. Die vergetelheid is geen tekortkoming van papier. Het is een eigenschap, en misschien wel de belangrijkste.

Digitaal geld heeft die eigenschap van zichzelf niet. Elke digitale betaling laat standaard een spoor na. Wil je dat spoor niet, dan moet je het er bewust uit ontwerpen. En dat inzicht is ouder dan het internet.

Lees ook: Bitcoin in 2026 — vijf perspectieven op een volwassen netwerk

David Chaum loste in 1982 op wat onmogelijk leek

In 1982 presenteerde de Amerikaanse cryptograaf David Chaum een kort wetenschappelijk artikel met een droge titel: Blind Signatures for Untraceable Payments. Daarin loste hij een raadsel op dat tot dan toe onoplosbaar leek: hoe kan een bank digitaal geld verklaren zonder te kunnen volgen waar dat geld heen gaat?

Zijn oplossing legde hij uit met een huiselijk beeld. Stel: je stopt een briefje met een uniek serienummer in een envelop met een velletje carbonpapier erin, en je plakt hem dicht. De bank zet haar handtekening op de buitenkant van de envelop. Via het carbonpapier drukt die handtekening door op het briefje binnenin. De bank heeft het serienummer nooit gezien. Toch draagt het briefje nu haar echte handtekening. Digitaal geld dat aantoonbaar echt is, en toch niet te herleiden tot jou.

Dat is geen truc om je voor de bank te verstoppen. De bank tekent zelf mee. Chaum zocht geen geld zonder instituties. Hij zocht instituties die geld uitgeven zonder hun klanten te volgen. En het ontwerp had nog een tweede laag die vaak wordt vergeten: wie geld ontving, moest het bij zijn eigen bank inleveren. Inkomsten bleven zichtbaar. Het systeem beschermde de burger die betaalt, niet degene die verdient. Privacy en toezicht sloten elkaar niet uit; ze kregen elk hun eigen plek.

Waarom vond Chaum dit zo belangrijk? In interviews met het CWI, het Amsterdamse onderzoeksinstituut waar hij vanaf de tweede helft van de jaren tachtig de cryptografiegroep leidde, was zijn punt steeds hetzelfde: telkens wanneer een overheid of bedrijf een nieuwe reeks transacties automatiseert, wordt er stilzwijgend gekozen wie de informatie in handen krijgt: het individu of de organisatie. De optelsom van die keuzes bepaalt hoe de samenleving eruitziet. Voor Chaum was betalen zonder gevolgd te worden geen luxe, maar een voorwaarde voor een vrije samenleving.

DigiCash bewees het bij echte banken, maar de markt was er nog niet klaar voor

Een idee is pas een argument als het werkt. En het werkte.

De eerste kans kwam van een onverwachte kant: het debat over betaald rijden in Nederland. Tolheffing op volle snelheid leek de uitweg uit het Nederlandse verkeersprobleem, maar een systeem dat elke passage registreert, tekent meteen ieders reisgedrag op. Chaum kreeg de kans om te laten zien dat het anders kon: betalen bij de tolpoort, zonder spoor. De plannen verdwenen in een la, maar het punt was gemaakt.

Om de techniek uit het lab de wereld in te krijgen, ontstond in 1990 in Amsterdam het bedrijf DigiCash. DigiCash gaf geen eigen munt uit die het bestaande geld moest vervangen. Het verkocht de techniek aan banken, zodat anoniem digitaal geld gewoon in dollars of marken kon bestaan, binnen het stelsel dat we al hadden. Dat onderscheid is relevant: wie een nieuw geldsysteem wil bouwen, bouwt een eigen munt. Wie een eigenschap in het bestaande stelsel wil krijgen, geeft de techniek uit handen aan de instituties die dat stelsel dragen. DigiCash koos het tweede.

In 1994 demonstreerde het bedrijf op de allereerste World Wide Web-conferentie in Genève de eerste internetbetaling met eCash: geld dat alleen uit software bestond. Op 23 oktober 1995 begon de Amerikaanse Mark Twain Bank als eerste echte bank met de uitgifte van eCash in dollars. Deutsche Bank en Credit Suisse volgden, daarna experimenteerden banken in Australië, Noorwegen en Oostenrijk. Anoniem digitaal geld was geen theorie meer. Het draaide, bij echte banken, in echte valuta.

Groot werd het niet. De banken experimenteerden voorzichtig, gebruikers en winkels bleven schaars, en in een tijd zonder webwinkels was er weinig om digitaal af te rekenen. De creditcard, die al in miljoenen portemonnees zat, werd de standaard voor online betalen: traceerbaar, maar aanwezig. In 1998 hield DigiCash op te bestaan.

Dat is niet het interessante deel van het verhaal. Het interessante deel is wat er met het idee gebeurde.

Het idee overleefde het bedrijf

Het idee splitste. De ene helft dook tien jaar later op in het Bitcoin-whitepaper. Bitcoin bouwde voort op de cryptografische onderzoekslijn die Chaum was begonnen, maar maakte een tegenovergestelde ontwerpkeuze. Het schrapte de bank en zette elke transactie voor altijd in een openbaar grootboek. Daarmee loste het één probleem op: je hebt geen institutie meer nodig die durft mee te doen. Maar een openbaar grootboek is het tegendeel van contant geld. Iedere betaling is voor iedereen, voor altijd, na te pluizen. eCash was anoniem geld met een bank. Bitcoin werd traceerbaar geld zonder bank. De combinatie, echt digitaal contant geld, bestaat tot vandaag nergens op grote schaal.

Dat is geen mislukking van een idee. Het is een illustratie van een trade-off: elk systeem dat privacygaranties geeft, moet ergens vastleggen wie mag betalen. En elk systeem dat dat vastleggen vermijdt, geeft die garanties op een andere manier prijs. Bitcoin koos transparantie boven privacy. eCash koos privacy boven transparantie. Beide zijn verdedigbare keuzes, maar het zijn keuzes, geen natuurwetten.

De andere helft van het idee ligt nu op de onderhandelingstafel in Brussel.

Dezelfde keuze, nu als wet

De ECB noemt de digitale euro zelf een digitale vorm van contant geld, als aanvulling op munten en biljetten. In de plannen zit een offline-variant waarmee je van telefoon naar telefoon kunt betalen, met privacy die volgens de wetgevers op contant geld moet lijken, en met limieten op hoeveel je mag aanhouden.

Daarmee is de cirkel rond. Wat Chaum in de jaren negentig aan instituties probeerde te geven (een vorm van digitaal geld met de vergetelheid van contant geld) wordt nu door de grootste monetaire institutie van Europa zelf ontworpen. De vraag is niet langer óf zoiets kan. Dat is sinds 1995 bewezen. De vraag is welke eigenschappen de wetgever er dit keer in vastlegt.

En daar doen de details ertoe. Geldt de beloofde privacy alleen offline, of ook online? Wat wordt er vastgelegd, door wie, en hoe lang bewaard? Wordt privacy een eigenschap van het geld zelf, verankerd in techniek én wet, zoals bij Chaums envelop? Of wordt het een beleidsbelofte die een volgende crisis kan bijstellen?

Organisaties als Stichting Ons Geld pleiten voor harde garanties, zoals verplichte inwisselbaarheid in contant geld. Dat is een standpunt vanuit een specifiek belang, geen vastgesteld feit. Maar het wijst naar de kern: de strijd gaat niet over óf de digitale euro er komt, maar over wat voor geld het wordt.

Lees ook: Stablecoins uitgelegd — waarom Europa zijn eigen digitale euro bouwt

In de praktijk gedragen mensen zich anders als ze weten dat betalingen worden vastgelegd. Ze vermijden bepaalde winkels, kiezen voor andere betaalmethoden, of doen afzien van aankopen die ze liever privé houden. Dat gedrag is niet crimineel, het is normaal. De vraag of een betaalsysteem met dat gedrag rekening houdt, is daarom niet alleen een technische vraag. Het is een vraag over welke ruimte mensen houden om te handelen zonder permanent gezien te worden.

Chaum betoogde veertig jaar geleden dat elke automatisering van betalingen een stille keuze bevat over wie de informatie krijgt. Die keuze wordt nu, voor het eerst, hardop gemaakt: in een wetstekst, met amendementen, voor een half miljard mensen.

Het briefje van twintig in je zak vergeet waar het is geweest. Als jij mocht kiezen: wat zou het geld van de toekomst over jou mogen onthouden, en wat moet het kunnen vergeten?