Waarom hij dacht dat hij zojuist een baan had gevonden

Nicole Wong-Swie-San

1 okt 2026

Een sollicitatiegesprek, een formulier en een cryptowallet… Hoe een jongere onbewust geldezel werd en wat dat over overtuiging leert.

🕗 6 minuten

Hij zag een advertentie op Instagram met de belofte van snel geld, vanuit huis. De site waar hij op terechtkwam, zag er verzorgd uit. Hij vulde een sollicitatieformulier in en voerde een online gesprek met een Engelssprekende manager. De opdracht klonk overtuigend. Betaalsystemen testen voor een cryptoplatform. Geld kwam binnen op zijn rekening; hij zette het om in bitcoin en stuurde het door naar een extern adres. Een deel mocht hij zelf houden.

Deze casus is beschreven door het Anti-Money Laundering Centrum (AMLC) als waarschuwend voorbeeld van wat zij een 'crypto-geldezel' noemen. Wat hij deed, was witwassen. Zijn rekening en wallet dienden als doorgeefluik voor crimineel geld. Op het moment zelf voelde het niet zo. Het voelde als een baan.

Het verschil tussen wat er feitelijk gebeurt en wat iemand op dat moment ervaart, brengt ons naar de psychologie achter dit soort wervingen.

Een sollicitatiegesprek wekt gezag, geen argwaan

Mensen zijn geneigd instructies van een schijnbare autoriteit minder kritisch te toetsen, vooral wanneer die autoriteit zich presenteert met de juiste vormkenmerken. Denk aan een functietitel, een formeel gesprek of een bedrijfsnaam die legitiem klinkt (Cialdini, 2021). Een ‘sollicitatiegesprek met een manager’ activeert dezelfde reflex als een gesprek met een leidinggevende op een echte werkplek. Je stelt minder vragen en je voert eerder uit wat gevraagd wordt.

Bij de crypto-geldezel-casus werkte dit mechanisme in het voordeel van de oplichter. Er was niets om aan te twijfelen, want alles zag eruit als een normale sollicitatieprocedure. Inclusief het gevoel dat je iets moet waarmaken nu je bent aangenomen.

Lees ook: 5 boeken over geld, technologie en psychologie

Vertrouwen ontstaat vaker via mensen die je al kent dan via vreemden

Niet elke geldezel-casus loopt via een anonieme advertentie. In een recente zaak in Alkmaar werd een 22-jarige geronseld door zijn eigen dealer, met het voorstel om ‘samen in crypto te gaan handelen’. De dealer gebruikte vervolgens diens identiteitsbewijs om rekeningen te openen die werden ingezet bij het witwassen van gestolen geld. Werving via een bekende werkt overtuigender dan via een vreemde, omdat mensen sneller het gedrag van iemand die ze al vertrouwen overnemen als 'kennelijk normaal' (Cialdini, 2021).

Dat vertrouwde netwerk ligt soms ook niet eens buiten het gezin. In een strafzaak die in augustus 2026 voor de rechter kwam, veroordeelde de rechtbank Noord-Holland beide ouders van een destijds 14- en 15-jarige jongen wegens witwassen en criminele uitbuiting. De vader kreeg twaalf maanden cel, de moeder zes maanden. Hun zoon had via online oplichting cryptovaluta bemachtigd en de ouders profiteerden bewust van het geld dat hij binnenhaalde. Ook hier gold dat wat er thuis ‘gewoon’ leek, het vanuit het strafrecht bekeken niet was.

Eenmaal begonnen is stoppen het lastige pad

Zodra iemand een formulier heeft ingevuld of een eerste bedrag heeft ontvangen, ontstaat een psychologische drempel om alsnog terug te krabbelen. Mensen willen consistent overkomen met hun eerdere keuzes, ook tegenover zichzelf (Cialdini, 2021). Twijfelen op dat punt voelt als toegeven dat de eerste stap een vergissing was. Dat is een minder aantrekkelijke gedachte dan doorgaan.

Ronselaars spelen hier bewust op in. Ze benaderen jongeren vaak herhaaldelijk en buiten sociale banden en de wens om snel geld te verdienen actief uit. Uit onderzoek van de Nederlandse Vereniging van Banken (NVB) onder 258 jongeren van 18 tot 25 jaar blijkt dat zeven op de tien jongeren niet weten dat de pakkans groot is. Eén op de tien is ooit benaderd om als geldezel te fungeren.

Waarom een cryptowallet dit voor criminelen aantrekkelijker maakt dan een bankrekening

Geldezels bestaan al veel langer dan crypto. Een bankrekening lenen aan een crimineel is het klassieke voorbeeld. Wat een cryptowallet daaraan toevoegt, is snelheid en een grotere afstand tot toezicht. Een overboeking naar bitcoin, gevolgd door een transactie naar een extern adres, is voor een bank moeilijker te onderscheppen dan een reguliere overschrijving. Het geld verplaatst zich in principe moeiteloos over landsgrenzen.

Sinds de invoering van de Markets in Crypto-Assets Regulation (MiCAR) op 30 december 2024 zijn cryptodienstverleners in Nederland verplicht tot een vergunning bij de Autoriteit Financiële Markten (AFM), met toezicht door zowel de AFM als De Nederlandsche Bank (DNB), inclusief dezelfde anti-witwasverplichtingen die banken al kennen. Dat maakt het lastiger voor cryptobedrijven zelf om als doorgeefluik te dienen. Het lost het probleem uit deze blog echter niet op. Bij de crypto-geldezel-casus opende de jongere zelf de rekening en wallet, met zijn eigen identiteit. Geen enkele KYC-controle van een exchange vangt dat af, omdat de fraude niet bij het platform zit, maar bij de persoon die is overgehaald om mee te werken.

Wat dit voor scholen en gezinnen betekent

Psychologische mechanismen als gezag, sociale bewijskracht en commitment zijn niet nieuw. Ze werken al decennialang in reclame, verkoop en oplichting. Wat wel verandert, is de snelheid waarmee ze via sociale media worden ingezet en de nieuwe laag die cryptowallets daaraan toevoegen. Geen van deze mechanismen werkt gegarandeerd bij iedereen. De een is gevoeliger voor een autoriteitssignaal, de ander voor sociale druk vanuit een vriendengroep. Dat maakt het lastig om één type ‘kwetsbare jongere’ aan te wijzen. Volwassenen trappen hier ook heel makkelijk in.

Het is wel te doen om de vroege signalen herkenbaar te maken voordat het eerste bedrag is overgemaakt. Een sollicitatiegesprek voor een baan die 'te makkelijk' verloopt, een vriend die opeens een ander uitgavenpatroon vertoont, een verzoek om een rekening of wallet 'even' te gebruiken. Allemaal kleine aanknopingspunten, maar wel de plek waar dit patroon nog is te doorbreken.